नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको समीक्षाका आधारभूत विषयवस्तुहरू

कपिलदेव       २ हप्ता अगाडी प्रकाशित     20 No Comments

आन्दोलनको दीर्घकालीन उद्देश्य समाजवाद स्थापना गर्नु हो

१. भूमिका

नेपालको आधुनिक राजनीतिक यात्रालाई बुझ्न कम्युनिष्ट आन्दोलनको अध्ययन अपरिहार्य हुन्छ। २००६ सालमा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी स्थापना भएपछि सुरु भएको यो आन्दोलन केवल राजनीतिक धारा मात्र नभई सामाजिक रूपान्तरणको एउटा दीर्घकालीन प्रयासका रूपमा विकसित भयो। राणा शासनको अन्त्यदेखि लिएर पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्धको संघर्ष, २०४६ सालको जनआन्दोलन, दशक लामो जनयुद्ध, २०६२/६३ को जनआन्दोलन हुँदै संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना सम्मका सबै प्रमुख मोडहरूमा कम्युनिष्ट शक्तिहरू प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा संलग्न रहे।

यद्यपि, यति महत्वपूर्ण ऐतिहासिक योगदान हुँदाहुँदै पनि वर्तमान अवस्थामा कम्युनिष्ट आन्दोलनले अनेक चुनौतीहरू सामना गरिरहेको छ। वैचारिक अस्पष्टता, बारम्बारको विभाजन, नेतृत्वमा व्यक्तिवाद, र जनविश्वासमा आएको गिरावटले आन्दोलनको दिशा र भविष्यबारे गम्भीर प्रश्न खडा गरेका छन्। यस्तो अवस्थामा विगतको अनुभव, कमजोरी र उपलब्धिहरूको समग्र समीक्षा अपरिहार्य हुन्छ।

२. मार्गदर्शक सिद्धान्त-वैचारिक आधार

कुनै पनि क्रान्तिकारी आन्दोलनको मेरुदण्ड भनेको यसको विचारधारा हो। स्पष्ट वैचारिक आधार बिना आन्दोलन केवल प्रतिक्रियात्मक गतिविधिमा सीमित हुन सक्छ। नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनले आफ्नो आधारका रूपमा मार्क्सवाद, लेनिनवाद र विभिन्न चरणमा माओवादलाई आत्मसात् गरेको छ।

मार्क्सवादले समाजको विकासलाई ऐतिहासिक भौतिकवादको आधारमा व्याख्या गर्दै वर्गसंघर्षलाई परिवर्तनको प्रमुख शक्ति मान्छ। लेनिनवादले त्यसलाई संगठित रूप दिने क्रममा अनुशासित पार्टी र नेतृत्वको आवश्यकता जोड दिन्छ। माओवादले विशेषगरी ग्रामीण समाजमा आधारित क्रान्तिको रणनीति प्रस्तुत गर्छ।

तर व्यवहारमा हेर्दा, यी सिद्धान्तहरू प्रायः दस्तावेजमा सीमित भएको देखिन्छ। व्यवहारिक राजनीतिमा अवसरवाद, तात्कालिक स्वार्थ र सत्ताकेन्द्रित सोच हावी हुँदा सिद्धान्त र अभ्यासबीच ठूलो अन्तर देखापरेको छ। यसले आन्दोलनभित्र वैचारिक द्वन्द्व र अन्योल सिर्जना गरेको छ। त्यसैले मुख्य प्रश्न उठ्छ—सिद्धान्त केवल घोषणा हो कि व्यवहारको मार्गदर्शक?

३. संगठनात्मक सिद्धान्त-अनुशासित पार्टी संरचना

सही विचार मात्र पर्याप्त हुँदैन; त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने सक्षम संगठन आवश्यक हुन्छ। लेनिनले भनेझैं, क्रान्तिकारी पार्टी अग्रदूत शक्ति हो, जसले जनतालाई संगठित र निर्देशित गर्छ।

यस सन्दर्भमा जनवादी केन्द्रीयता महत्वपूर्ण सिद्धान्त हो। यसले पार्टीभित्र खुला बहस र निर्णयपछि एकता सुनिश्चित गर्छ। तर नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको अनुभव हेर्दा, संगठनात्मक स्थायित्व कमजोर देखिन्छ। विभाजन, गुटबन्दी, नेतृत्व संघर्ष र व्यक्तिगत स्वार्थले संगठनलाई बारम्बार कमजोर बनाएको छ।

धेरै अवस्थामा निर्णय प्रक्रिया केही सीमित नेताहरूमा केन्द्रित भएको देखिन्छ, जसले लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई कमजोर बनाएको छ। साथै, संगठन कहिलेकाहीँ जनमुखीभन्दा पनि नौकरशाही ढाँचातर्फ उन्मुख भएको आरोप लाग्ने गरेको छ।

यसैले संगठनको समीक्षा गर्दा अनुशासन, पारदर्शिता र आन्तरिक लोकतन्त्रबीच सन्तुलन कायम भएको छ कि छैन भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण हुन्छ।

४. राजनीतिक लक्ष्य-समाजवादी रूपान्तरण

नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको दीर्घकालीन उद्देश्य समाजवाद स्थापना गर्नु हो। समाजवादलाई समानता, न्याय र शोषणरहित समाजको रूपमा परिकल्पना गरिन्छ।

नेपालजस्तो देशमा, जहाँ आर्थिक असमानता, बेरोजगारी र सामाजिक विभेद अझै विद्यमान छन्, समाजवादको लक्ष्य अत्यन्त सान्दर्भिक देखिन्छ। तर व्यवहारिक राजनीतिमा यो लक्ष्य धेरै पटक अस्पष्ट बनेको छ।

चुनावी प्रतिस्पर्धा, गठबन्धन राजनीति र सत्तामा सहभागिताका क्रममा पार्टीहरूको व्यवहार कहिलेकाहीँ घोषित समाजवादी लक्ष्यसँग मेल नखाने देखिन्छ। सत्ता प्राप्ति साधनभन्दा बढी लक्ष्यजस्तै बन्ने प्रवृत्ति पनि देखिएको छ।

त्यसैले प्रश्न उठ्छ—के समाजवाद केवल नारामा सीमित भयो, कि व्यवहारमा पनि यसको कार्यान्वयनको प्रयास भयो?

५. राजनीतिक कार्यदिशा-रणनीतिक मार्ग

कुनै पनि आन्दोलनको सफलता यसको रणनीतिमा निर्भर हुन्छ। नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनले विभिन्न चरणमा फरक–फरक कार्यदिशा अपनाएको छ—कहिले संसदीय राजनीति, कहिले जनआन्दोलन, त कहिले सशस्त्र संघर्ष।

विशेषगरी जनयुद्धको चरणले आन्दोलनलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍यायो भने शान्ति प्रक्रियापछि संसदीय राजनीतिमा प्रवेशले नयाँ मोड ल्यायो।

तर यी रणनीतिक परिवर्तनहरू सधैं वैचारिक बहसका आधारमा भए कि परिस्थितिजन्य दबाबका कारण, भन्ने प्रश्न उठ्ने गर्छ। कतिपय अवस्थामा कार्यदिशा परिवर्तनले आन्दोलनलाई सुदृढ बनाउनुको सट्टा भ्रमित बनाएको देखिन्छ।

रणनीति र लक्ष्यबीच सन्तुलन कायम गर्न नसक्दा आन्दोलन दिशाहीन बन्ने जोखिम रहन्छ।

६. जनदिशा-जनतासँगको सम्बन्ध

क्रान्तिको मूल शक्ति जनता हुन्। जनताको सक्रिय सहभागिता बिना कुनै पनि परिवर्तन सम्भव हुँदैन। नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको प्रारम्भिक चरणमा जनतासँग गहिरो सम्बन्ध स्थापित भएको थियो। किसान, मजदुर, विद्यार्थी र उत्पीडित वर्गहरूको समर्थनले आन्दोलनलाई बलियो बनाएको थियो।

तर पछिल्लो समयमा आन्दोलन क्रमशः सत्ता केन्द्रित बन्दै गएको र जनतासँगको दूरी बढ्दै गएको आलोचना हुने गरेको छ। जनताको दैनिक समस्याहरू—जस्तै महँगी, बेरोजगारी, शिक्षा र स्वास्थ्य—प्रति अपेक्षित संवेदनशीलता नदेखिएको आरोप पनि लाग्छ।

यदि आन्दोलन जनताबाट टाढा भयो भने यसको सामाजिक आधार कमजोर हुन्छ। त्यसैले जनदिशा सुदृढ बनाउनु आजको प्रमुख आवश्यकता हो।

७. राजनीतिक कार्यक्रम-व्यवहारिक योजना

राजनीतिक कार्यक्रमले सिद्धान्तलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्छ। नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनले भूमि सुधार, सामाजिक समावेशिता, संघीयता, शिक्षा र स्वास्थ्य सुधार जस्ता कार्यक्रम अघि सारेको छ।

तर यस्ता कार्यक्रमहरू मध्ये धेरै पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन हुन सकेका छैनन्। कतिपय केवल घोषणामै सीमित भएका छन्।

प्रभावकारी कार्यक्रमका लागि तीन कुरा आवश्यक हुन्छन्—जनताको आवश्यकता, स्पष्ट योजना र कार्यान्वयनको प्रतिबद्धता। यी तत्वहरूको अभावमा कार्यक्रमको प्रभावकारिता कमजोर हुन्छ।

८. निष्कर्ष

नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनले देशको राजनीतिक परिवर्तनमा ऐतिहासिक योगदान पुर्‍याएको छ। लोकतान्त्रिक अधिकारको विस्तार र गणतन्त्र स्थापनामा यसको भूमिका महत्वपूर्ण छ।

तर वर्तमान अवस्थामा आन्दोलनले गम्भीर आत्मसमीक्षा आवश्यक छ। वैचारिक स्पष्टता, संगठनात्मक एकता, रणनीतिक स्थिरता र जनतासँगको सम्बन्ध सुदृढ नगरी भविष्यको यात्रा सहज हुँदैन।

आन्दोलनले आफ्नो कमजोरीहरूलाई स्वीकार गर्दै सुधारको मार्ग अपनाए मात्र नयाँ ऊर्जा प्राप्त गर्न सक्छ। सिद्धान्त र व्यवहारबीच सुसंगतता कायम गर्दै जनतामुखी राजनीति अगाडि बढाउनु आजको मुख्य आवश्यकता हो।

यसरी मात्र नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनले सामाजिक न्याय, समानता र लोकतान्त्रिक समाजवादको लक्ष्यतर्फ दृढतापूर्वक अघि बढ्न सक्छ।

कपिलदेव

कपिलदेव खड्का -पूर्वि नेपालका बामपन्थी राजनीतिक टिप्पणीकार हुनुहुन्छ।