सामाजिक सञ्जालमा बालेन: फोबिया कि फ्यान्डम?

जनक विक       २ दिन अगाडी प्रकाशित     255 No Comments

“फ्यान्डम” भन्नाले कुनै व्यक्ति वा विचारप्रति अत्यधिक समर्थन, प्रेम र आकर्षण हुने अवस्था हो। बालेनका समर्थकहरूको ठूलो समूह सामाजिक सञ्जालमा उनका हरेक निर्णयलाई बिना प्रश्न समर्थन गर्ने, आलोचनालाई तुरुन्तै खारेज गर्ने र आलोचकहरूमाथि आक्रामक हुने प्रवृत्ति देखिन्छ।”

आजको डिजिटल युगमा सामाजिक सञ्जाल केवल मनोरञ्जनको माध्यम मात्र होइन, विचार निर्माण, राजनीतिक बहस र जनमत सिर्जना गर्ने शक्तिशाली प्लेटफर्मका रूपमा स्थापित भइसकेको छ। फेसबुक, टिकटक, ट्विटर (X) जस्ता माध्यमहरूले कुनै पनि व्यक्तित्व, घटना वा मुद्दालाई केही सेकेन्डमै लाखौं मानिससम्म पुर्‍याउने क्षमता राख्छन्। यिनै माध्यमहरूमा पछिल्लो समय हालका प्रधानमन्त्री बालेन साह एक अत्यन्तै चर्चित र प्रभावशाली नाम बनेको छ। उनका निर्णय, अभिव्यक्ति र नेतृत्व शैलीले समाजमा व्यापक बहस सिर्जना गरेको छ। यही बहसको दुई ध्रुवीय रूपलाई “फोबिया” र “फ्यान्डम” का रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

“फोबिया” भन्नाले कुनै व्यक्तिप्रति अत्यधिक डर, अविश्वास वा नकारात्मक सोच विकास हुनु हो। सामाजिक सञ्जालमा बालेनप्रति केही समूहमा यस्तै प्रवृत्ति देखिन्छ। उनका हरेक कदमलाई शंकाको दृष्टिले हेर्ने, सानो त्रुटिलाई पनि ठूलो मुद्दा बनाउने र सकारात्मक पक्षलाई नजरअन्दाज गर्ने प्रवृत्ति यसमा पर्छ। उदाहरणका लागि, उनले गरेका सुधारका प्रयासहरूलाई पनि कतिपयले “लोकप्रियता कमाउने रणनीति” मात्र भनेर व्याख्या गर्ने गर्छन्। यस्तो सोचले तथ्यभन्दा बढी भावनामा आधारित भएर मूल्याङ्कन गर्ने खतरा हुन्छ। फलस्वरूप, राम्रो कामको पनि गलत सन्देश जान सक्छ र सामाजिक ध्रुवीकरण बढ्न सक्छ।

अर्कोतर्फ, “फ्यान्डम” भन्नाले कुनै व्यक्ति वा विचारप्रति अत्यधिक समर्थन, प्रेम र आकर्षण हुने अवस्था हो। बालेन र उनि सम्बद्ध पाटी रास्वपाको सन्दर्भमा, उनका समर्थकहरूको ठूलो समूह सामाजिक सञ्जालमा निकै सक्रिय छन। उनीहरूले उनका हरेक निर्णयलाई बिना प्रश्न समर्थन गर्ने, आलोचनालाई तुरुन्तै खारेज गर्ने र आलोचकहरूमाथि आक्रामक हुने प्रवृत्ति देखिन्छ। यसले स्वस्थ लोकतान्त्रिक बहसलाई कमजोर बनाउँछ। अन्ध समर्थनले नेताहरूलाई जवाफदेहिता भन्दा टाढा लैजान सक्छ, जहाँ गल्तीहरू पनि बेवास्ता हुन थाल्छन्। यी दुवै प्रवृत्ति-फोबिया र फ्यान्डम-लोकतान्त्रिक समाजका लागि सन्तुलित होइनन्। लोकतन्त्रमा कुनै पनि सार्वजनिक व्यक्तित्वको मूल्याङ्कन तथ्य, प्रमाण र तर्कका आधारमा हुनुपर्छ। तर सामाजिक सञ्जालमा भावनात्मक प्रतिक्रिया छिटो फैलिने भएकाले बहसहरू प्राय अतिवादी दिशामा गइरहेका हुन्छन्। एल्गोरिदमको प्रभावले पनि प्रयोगकर्ताहरूलाई एउटै प्रकारका सामग्री बारम्बार देखाउने भएकाले “इको चेम्बर” को अवस्था सिर्जना हुन्छ। यसले फरक विचार सुन्ने अवसर घटाउँछ र मानिसहरू आफ्नै धारणा भित्र सीमित हुन्छन्। बालेन शाहको उदय परम्परागत राजनीतिभन्दा फरक शैलीको संकेत रुपमा पनि लिन सकिन्छ। उनी युवामाझ लोकप्रिय हुनुको कारण उनको स्पष्ट अभिव्यक्ति, प्रत्यक्ष कार्यशैली र सिस्टम परिवर्तनको सन्देश हो। विशेषगरी शहरी व्यवस्थापन, अनियमितता नियन्त्रण र प्रशासनिक सुधारका नाराहरु प्रति उनले देखाएको सक्रियताले धेरै युवाहरूलाई आकर्षित गरेको छ। तर, नयाँ शैली र आक्रामक निर्णयहरूले आलोचना पनि निम्त्याउने स्वाभाविक कुरा हो।

अब, यदि बालेन शाहलाई प्रधानमन्त्रीको भूमिकामा राखेर हेर्ने हो भने, उनको कार्यशैली अझ ठूलो स्केलमा परीक्षणको विषय बन्छ। प्रधानमन्त्रीका रूपमा उनले केही सकारात्मक पहलहरू अघि सारेको देखिन्छ, जस्तै, प्रशासनिक पारदर्शिता बढाउने प्रयास, भ्रष्टाचार नियन्त्रणका लागि कडा नीति र डिजिटल गभर्नेन्सलाई प्राथमिकता दिने कदम। यी प्रयासहरूले शासन प्रणालीलाई आधुनिक बनाउने दिशामा योगदान दिन सक्छन्।

तर, आलोचनात्मक रूपमा हेर्दा केही चुनौतीहरू पनि स्पष्ट देखिन्छन्। पहिलो, उनको आक्रामक शैली सधैं प्रभावकारी नहुन सक्छ। राष्ट्रिय स्तरको नेतृत्वमा सहकार्य, कूटनीति र सहमति निर्माण अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। कहिलेकाहीँ उनको “एकल निर्णय शैली” ले अन्य राजनीतिक दलहरू वा सरोकारवालासँग टकराव सिर्जना गर्ने जोखिम हुन्छ। अंझ उनले चालेका केही कदमहरु प्रतिसोधपुर्न देखिन्छ, जसले उनको सकारात्मक कामलाई समेत प्रभाव पार्न सक्छ। दोस्रो, दीर्घकालीन नीति निर्माणभन्दा छोटो अवधिको परिणाममा बढी ध्यान दिने प्रवृत्ति देखिन सक्छ, जसले स्थायी विकासमा बाधा पुर्‍याउन सक्छ। तेस्रो, आलोचना स्वीकार गर्ने क्षमता पनि नेतृत्वको महत्वपूर्ण पक्ष हो। यदि आलोचनालाई सधैं नकारात्मक रूपमा मात्र लिइयो भने सुधारको अवसर गुम्न सक्छ। सामाजिक सञ्जालमा देखिने फ्यान्डमले यी कमजोरीहरूलाई ओझेलमा पार्न सक्छ भने फोबियाले सकारात्मक पक्षलाई पनि बेवास्ता गर्न सक्छ। त्यसैले, दुवै चरम अवस्थाले वास्तविक मूल्याङ्कनलाई विकृत बनाउँछ। वास्तविकता भने सधैं यी दुईको बीचमा हुन्छ। जहाँ राम्रो कामको प्रशंसा हुन्छ त्यहाँ कमजोरीहरूको निष्पक्ष आलोचना हुन्छ।

सामाजिक सञ्जालको अर्को समस्या भनेको व्यक्तित्व केन्द्रित बहस हो। बालेन शाहजस्ता व्यक्तित्वहरूलाई लिएर हुने बहसहरू कहिलेकाहीँ नीति, विकास र सुशासनभन्दा हटेर व्यक्तिगत समर्थन वा विरोधमा केन्द्रित हुन्छन्। यसले समाजलाई मूल मुद्दाबाट टाढा लैजान सक्छ। उदाहरणका लागि, शहरी योजना, आर्थिक सुधार वा शिक्षा नीतिजस्ता महत्वपूर्ण विषयहरूभन्दा बढी चर्चा “बालेन सही कि गलत?” भन्ने प्रश्नमा सीमित हुन्छ।

यस अवस्थालाई सुधार गर्न डिजिटल साक्षरता अत्यन्त आवश्यक छ। नागरिकहरूले सामाजिक सञ्जालमा देखिने सामग्रीलाई अन्ध रूपमा विश्वास गर्नुको सट्टा त्यसको स्रोत, तथ्य र सन्दर्भ बुझ्ने बानी विकास गर्नुपर्छ। साथै, फरक विचार सुन्ने सहिष्णुता पनि आवश्यक छ। स्वस्थ लोकतन्त्रका लागि बहस हुनु आवश्यक छ, तर त्यो बहस सभ्य, तर्कसंगत र तथ्यमा आधारित हुनुपर्छ। शिक्षा प्रणाली, मिडिया र परिवारले पनि यसमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्। युवाहरूलाई आलोचनात्मक सोच, तथ्य जाँच गर्ने सीप र जिम्मेवार डिजिटल व्यवहार सिकाउनु आजको आवश्यकता हो। कुनै पनि व्यक्तित्वलाई देवत्वकरण गर्ने वा पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्ने दुवै प्रवृत्ति समाजका लागि हानिकारक हुन्छन्।

“सामाजिक सञ्जालमा बालेन: फोबिया कि फ्यान्डम?” भन्ने प्रश्नको उत्तर एकपक्षीय छैन। यो केवल एक व्यक्तिको विषय होइन, हाम्रो समाजको सोच, डिजिटल संस्कार र लोकतान्त्रिक परिपक्वताको प्रतिबिम्ब पनि हो। फोबिया र फ्यान्डम दुवै अतिवादी अवस्था हुन्, जसले वास्तविकता बुझ्न कठिन बनाउँछन्। सही बाटो भनेको सन्तुलित दृष्टिकोण हो । जहाँ हामी न अन्ध समर्थन गर्छौं, न अन्ध विरोध। बरु, तथ्य, तर्क र प्रमाणका आधारमा मूल्याङ्कन गर्छौं। यही दृष्टिकोणले मात्र स्वस्थ समाज, जिम्मेवार नागरिकता र सुदृढ लोकतन्त्र निर्माण गर्न सक्छ।

जनक विक

जनक विक-बकपत्र डटकमका नियमित स्तम्भकार तथा सामाजिक रुपान्तरणका अभियान्ता हुन ।