महिलाको ‘मौन हत्यारा’ बन्दै अण्डाशयको समस्या: कसरी पहिचान र उपचार गर्ने?

प्रतिमा अधिकारी       २ दिन अगाडी प्रकाशित     52 No Comments

“​अण्डाशयमा देखिने सबै समस्याहरू क्यान्सर हुँदैनन्, तर केही समस्याहरूले पछि जटिलता निम्त्याउन सक्छन्: आजको आधुनिक युगमा महिलाहरूले भोग्ने स्वास्थ्य समस्याहरूमध्ये हर्मोनल असन्तुलन र अण्डाशयको समस्या अग्रपंक्तिमा छन्। विशेषगरी युवा अवस्थाका महिलाहरूमा PCOD र PCOS इन्डोमेट्रिओसिस को प्रकोप महामारी झैँ फैलिइरहेको छ।”

महिलाको शरीरमा प्रजनन प्रणालीको मुख्य अङ्ग अण्डाशय हो। यसले प्रजननका लागि अण्डा मात्र उत्पादन गर्दैन, बल्कि ‘इस्ट्रोजेन’ र ‘प्रोजेस्टेरोन’ जस्ता हर्मोनहरू उत्पादन गरेर महिलाको समग्र स्वास्थ्यलाई सन्तुलनमा राख्छ। तर, बदलिँदो जीवनशैली र सचेतनाको कमीले गर्दा अण्डाशय सम्बन्धी समस्याहरू बढ्दो क्रममा छन्।

१. अण्डाशयमा देखिने सामान्य तथा जटिल समस्याहरू
​अण्डाशयमा देखिने सबै समस्याहरू क्यान्सर हुँदैनन्, तर केही समस्याहरूले पछि जटिलता निम्त्याउन सक्छन्:
आजको आधुनिक युगमा महिलाहरूले भोग्ने स्वास्थ्य समस्याहरूमध्ये हर्मोनल असन्तुलन र अण्डाशयको समस्या अग्रपंक्तिमा छन्। विशेषगरी युवा अवस्थाका महिलाहरूमा PCOD र PCOS इन्डोमेट्रिओसिस को प्रकोप महामारी झैँ फैलिइरहेको छ।
​धेरैले यी दुईलाई एउटै ठान्छन्, तर यिनमा केही आधारभूत भिन्नताहरू छन्:

• ​PCOS (Polycystic Ovary Syndrome): यो हर्मोनल असन्तुलनका कारण हुने समस्या हो। यसमा अण्डाशयमा साना-साना पानीका फोकाहरू (Cysts) देखिन्छन्, जसले महिनावारी अनियन्त्रित बनाउँछ।
• ​ओभेरियन सिस्ट (Ovarian Cysts): अण्डाशयमा देखिने तरल पदार्थ भरिएका थैलीहरू। धेरैजसो सिस्टहरू आफैं हराएर जान्छन्, तर केही फुट्ने वा ठूलो हुने भएमा शल्यक्रिया आवश्यक पर्छ।
• ​इन्डोमेट्रिओसिस (Endometriosis): गर्भाशय भित्र हुनुपर्ने तन्तुहरू अण्डाशयमा पलाउँदा अत्यधिक दुखाइ र बाँझोपनको समस्या हुन सक्छ।

PCOD (Polycystic Ovarian Disease)

यो एउटा अवस्था हो जहाँ अण्डाशयले परिपक्व नभएका अण्डाहरू उत्पादन गर्छ।
मुख्यतया खराब जीवनशैली र खानपान।

यसको कारण मुख्यतया खराब जीवनशैली र खानपान हो ।
यसमा अण्डाशय केही ठूलो हुन्छ र धेरै सिस्टहरू देखिन्छन्।
प्रजनन क्षमताको कुरा गर्दा महिलाहरू अझै गर्भवती हुन सक्छन्।
यसलाई डाइट र व्यायामले सजिलै नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।

PCOS (Polycystic Ovarian Syndrome)

यो एक गम्भीर हर्मोनल विकार (Metabolic Disorder) हो।
कारण:-
हर्मोनको गम्भीर गडबडी र इन्सुलिन रेसिस्टेन्स।
अण्डाशयले पुरुष हर्मोन (Androgen) बढी निकाल्छ।
गर्भवती हुन निकै कठिनाइ (Infertility) हुन सक्छ।
PCOD को तुलनामा यो अलि बढी जटिल हुन्छ र लामो उपचार चाहिन्छ।

२. किन बढ्दै छ? PCOD/PCOS को समस्या
​नेपाल र विश्वभर नै यो समस्या बढ्नुका प्रमुख ४ कारणहरू छन्:
• ​जीवनशैलीमा परिवर्तन: शारीरिक व्यायामको कमी र लामो समयसम्म बसेर काम गर्ने बानी।
• ​अस्वस्थ खानपान: ‘जंक फुड’, बढी चिनीयुक्त खानेकुरा र प्याकेटका खानेकुराको अत्यधिक सेवन।
• ​तनाव (Stress): मानसिक तनावले शरीरमा ‘कोर्टिसोल’ हर्मोन बढाउँछ, जसले हर्मोनल सन्तुलन बिगार्छ।
• ​वातावरणीय प्रभाव: प्लास्टिकका भाँडाको प्रयोग र प्रदूषणले शरीरमा ‘इन्डोक्राइन’ प्रणालीमा असर पारिरहेको छ।
•

३. इन्डोमेट्रिओसिस (Endometriosis): लुकेको पीडा
​इन्डोमेट्रिओसिस एउटा यस्तो अवस्था हो जहाँ गर्भाशयको भित्री तहमा हुनुपर्ने तन्तुहरू (Tissues) गर्भाशय बाहिर, जस्तै अण्डाशय वा डिम्बवाहिनी नलीमा पलाउँछन्।
• ​लक्षण: महिनावारीको बेला सहनै नसकिने गरी तल्लो पेट दुख्नु, यौन सम्पर्कको बेला दुखाइ हुनु र अत्यधिक रक्तश्राव।
• ​असर: यसले अण्डाशयमा ‘चकलेट सिस्ट’ बनाउन सक्छ र महिलालाई बाँझोपनतर्फ धकेल्न सक्छ।
• ​गर्भाशय भित्र हुनुपर्ने तन्तुहरू अण्डाशयमा पलाउँदा अत्यधिक दुखाइ र बाँझोपनको समस्या हुन सक्छ।

४. अण्डाशयको समस्या र क्यान्सरको सम्बन्ध
​धेरै महिलाहरूमा ‘सिस्ट’ हुनु नै ‘क्यान्सर’ हो भन्ने डर हुन्छ, तर सबै सिस्ट क्यान्सर होइनन्। यद्यपि, केही लक्षणहरूलाई बेवास्ता गर्दा अण्डाशयको क्यान्सर (Ovarian Cancer) ढिलो गरी पत्ता लाग्छ: यसैले
अण्डाशयको क्यान्सरलाई मौन हत्यारा (Silent Killer) पनि भनिन्छ। किनभने यसको सुरुवाती लक्षणहरू सामान्य पेट फुल्ने, अपच हुने वा ग्यास्ट्रिक जस्तै देखिन्छन्।
​लामो समयसम्मको PCOS वा इन्डोमेट्रिओसिस आफैंमा क्यान्सर होइनन्, तर:
• ​यदि PCOS का कारण महिनावारी धेरै महिनासम्म रोकिन्छ भने, यसले गर्भाशयको भित्री तह (Endometrium) बाक्लो बनाउँछ, जसले भविष्यमा Endometrial Cancer को जोखिम बढाउन सक्छ।
• ​इन्डोमेट्रिओसिस भएका महिलाहरूमा केही विशेष प्रकारका अण्डाशयका क्यान्सरहरूको जोखिम तुलनात्मक रूपमा बढी पाइएको छ।

५. रोकथाम र उपचार (Prevention & Treatment)
​अण्डाशयका समस्याहरूलाई नियन्त्रण गर्न चिकित्सा र जीवनशैली दुवैको भूमिका हुन्छ:
PCOS, PCOD र अन्य हर्मोनल समस्याको ७०% उपचार भान्सा र व्यायाममा निर्भर हुन्छ।

​क) रोकथामका उपायहरू (Lifestyle Changes):
• ​तौल नियन्त्रण: आफ्नो शरीरको तौललाई सन्तुलनमा राख्नु नै PCOS को सबैभन्दा ठूलो औषधि हो। मात्र ५% तौल घटाउँदा पनि महिनावारी नियमित हुन सक्छ।
• ​पोषिलो खाना: प्रोटिन र फाइबरयुक्त खाना (हरियो सागसब्जी, फलफूल) खाने, तर प्रशोधित कार्बोहाइड्रेट र चिनी कम गर्ने।
• ​नियमित व्यायाम: दिनको कम्तीमा ३०-४५ मिनेट हिँड्ने वा योगा गर्ने।
योगा र व्यायाम (Yoga & Exercise)
​हर्मोन सन्तुलनका लागि निम्न आसनहरू प्रभावकारी मानिन्छन्:
• ​बटरफ्लाइ पोज (Baddha Konasana): यसले प्रजनन अंगमा रक्तसञ्चार बढाउँछ।
• ​भुजंगासन (Cobra Pose): पेट र अण्डाशयको मांसपेशीलाई सक्रिय बनाउँछ।
• ​मलासन (Squat Pose): पेल्भिक एरियालाई मजबुत बनाउँछ।
• ​व्यायाम: हप्तामा ५ दिन कम्तीमा ३० मिनेट छिटो-छिटो हिँड्ने (Brisk Walking)। यसले इन्सुलिन रेसिस्टेन्स कम गर्छ।
​ध्यान र निद्रा (Meditation & Sleep)
​तनावले हर्मोन झन् बिगार्ने हुनाले:
• ​दैनिक १५ मिनेट अनुलोम-विलोम प्राणायाम गर्नुहोस्।
• ​राती १० बजेभित्र सुत्ने र ७-८ घण्टाको गहिरो निद्रा लिने प्रयास गर्नुहोस्।

​ख) उपचार पद्धति (Treatment):
• ​हर्मोनल थेरापी: चिकित्सकको सल्लाहमा महिनावारी नियमित गर्ने चक्कीहरू (Contraceptive Pills)।
• ​मेटफर्मिन (Metformin): इन्सुलिनको मात्रा सन्तुलनमा राख्न प्रयोग गरिने औषधि।
• ​ल्याप्रोस्कोपी (Surgery): यदि सिस्ट धेरै ठूलो छ वा इन्डोमेट्रिओसिस गम्भीर छ भने शल्यक्रिया आवश्यक पर्न सक्छ।

अण्डाशयको रोग पहिचान:
​अण्डाशयको समस्या सामान्य ‘सिस्ट’ हो कि ‘क्यान्सर’, यो पत्ता लगाउन मुख्य गरी दुईवटा परीक्षण गरिन्छ:
​१. USG TVS (Transvaginal Sonography)
​यो एक विशेष प्रकारको भिडियो एक्सरे हो जसमा एउटा प्रोब (Probe) लाई योनीमार्ग भित्र राखेर अण्डाशय र गर्भाशयको नजिकबाट तस्बिर लिइन्छ।
• ​यसले के देखाउँछ? अण्डाशयको आकार, सिस्टको प्रकृति (पानी भरिएको वा ठोस मासु), र सिस्टको भित्र रगतको प्रवाह कस्तो छ भन्ने कुरा प्रष्ट पार्छ।
• ​फाइदा: सामान्य पेटमा गरिने भिडियो एक्सरे (USG Abdomen) भन्दा यो धेरै गुणा बढी प्रभावकारी हुन्छ, विशेष गरी PCOS र सुरुवाती क्यान्सर पत्ता लगाउन।
​२. CA-125 (Tumor Marker)
​यो एक रगत परीक्षण हो जसले शरीरमा Cancer Antigen 125 नामक प्रोटिनको मात्रा नाप्छ।
• ​यसले के देखाउँछ? यदि यसको मात्रा सामान्य (३५ युनिट/मिमी) भन्दा धेरै छ भने यसले अण्डाशयको क्यान्सर वा इन्डोमेट्रिओसिसको संकेत गर्छ।
• ​सावधानी: यो परीक्षण मात्रै क्यान्सरको अन्तिम प्रमाण होइन, किनकि महिनावारी वा इन्फेक्सनको बेला पनि यो बढ्न सक्छ। त्यसैले यसलाई USG सँग तुलना गरेर हेरिन्छ।

​३. नेपालमा अण्डाशयको क्यान्सर: तथ्यांक र यसको अवस्था
​नेपालमा क्यान्सरको भार बढ्दो छ, र महिलाहरूमा हुने क्यान्सरमध्ये अण्डाशयको क्यान्सर प्रमुख स्थानमा आउँछ।
महिलाहरूमा हुने क्यान्सरमध्ये यो नेपालमा चौथो वा पाँचौँ स्थानमा पर्छ।

पत्ता लाग्ने अवस्था:-
करिब ७०% देखि ८०% केसहरू तेस्रो वा चौथो चरण (Advanced Stage) मा मात्र अस्पताल पुग्छन्।

प्रमुख कारण:-
चेतनाको कमी, नियमित स्क्रिनिङको अभाव र लक्षणहरूलाई ग्यास्ट्रिक ठानेर बेवास्ता गर्नु।
उपचार केन्द्र:-
बीपी कोइराला मेमोरियल क्यान्सर अस्पताल (भरतपुर), भक्तपुर क्यान्सर अस्पताल र काठमाडौँका ठूला अस्पतालहरूमा यसको उपचार सम्भव छ।

मुख्य बुँदाहरू’ (Key points ):
धेरै महिलाहरूले यी लक्षणहरूलाई ग्यास्ट्रिक वा कमजोरी ठानेर बेवास्ता गर्छन्। यदि तलका मध्ये कुनै पनि लक्षण लगातार २ हप्ताभन्दा बढी देखिएमा तुरुन्तै स्त्री रोग विशेषज्ञ (Gynecologist) सँग परामर्श लिनुहोस्:
• ​असामान्य पेट फुल्नु (Bloating): बिहान पेट ठिक हुने तर साँझतिर असाध्यै फुलेर कपडा नै कसिलो हुने।
• ​चाँडो अघाउनु (Early Satiety): थोरै खाँदा पनि पेट टन्न भरिएको महसुस हुनु।
• ​पिसाबमा परिवर्तन: छिटो-छिटो पिसाब लाग्नु वा पिसाब थाम्न गाह्रो हुनु।
• ​तल्लो पेट वा कम्मरको दुखाइ: महिनावारी नभएको बेला पनि पेल्भिक क्षेत्रमा लगातार दुखाइ हुनु।
• ​महिनावारीमा गडबडी: धेरै रगत बग्नु, ढिलो गरी महिनावारी हुनु वा बीच-बीचमा रगत देखिनु।
• ​तौलमा परिवर्तन: विना कारण अचानक तौल बढ्नु वा घट्नु।

बिर्सनै नहुने १० मुख्य बुँदाहरू (Key Takeaways)
• ​PCOD र PCOS फरक हुन्: PCOD जीवनशैली सुधारले ठिक हुन्छ भने PCOS लाई हर्मोनल उपचार र लामो समयको अनुशासन चाहिन्छ।
• ​सबै सिस्ट क्यान्सर होइनन्: ८०% भन्दा बढी ओभेरियन सिस्टहरू सामान्य (Benign) हुन्छन् र आफैं हराएर जान सक्छन्।
• ​तौल नियन्त्रण नै मुख्य औषधि हो: आफ्नो तौलको ५% मात्र घटाउँदा पनि PCOS का लक्षणहरू ४०% ले सुधार हुन्छन्।
• ​USG TVS भरपर्दो छ: सामान्य भिडियो एक्सरेले नदेखेका स-साना समस्या TVS ले प्रष्ट देखाउँछ।
• ​CA-125 एउटा संकेत मात्र हो: यसको रिपोर्ट बढी आउँदैमा क्यान्सर नै भयो भनेर डराउनु पर्दैन, चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ।
• ​इन्डोमेट्रिओसिस र बाँझोपन: अत्यधिक महिनावारी दुखाइलाई बेवास्ता गर्दा पछि सन्तान हुन गाह्रो हुन सक्छ।
• ​चिनी र मैदाको त्याग: हर्मोनल समस्या भएका महिलाका लागि ‘सेतो चिनी’ र ‘मैदा’ विष सरह हुन्।
• ​व्यायाम अनिवार्य छ: हप्तामा कम्तीमा १५० मिनेटको शारीरिक व्यायामले इन्सुलिन सन्तुलनमा राख्छ।
• ​नेपालमा उपचार सम्भव छ: नेपालका सरकारी र निजी अस्पतालमा अण्डाशयको क्यान्सरको अत्याधुनिक उपचार (किमोथेरापी र सर्जरी) उपलब्ध छ।
• ​नियमित स्क्रिनिङ: ३० वर्ष कटेका वा पारिवारिक इतिहास भएका महिलाले वर्षमा एक पटक ‘Health Checkup’ गर्ने बानी बसालौँ।

प्रतिमा अधिकारी