​आधुनिक फासीवाद सधैँ ‘कुलीन’ र ‘ठूला पुँजीपति’ वर्गको हितैषी हुन्छ। असमान पुँजी भण्डारण हुने विभेदकारी व्यवस्थामा देशकै नागरिकहरू ‘अनागरिक’ झैँ बाँच्न विवश छन्। आजको व्यवस्थाले गरिब र निम्न वर्गलाई केवल एउटा भोट बैंकको रूपमा मात्र हेर्छ।

​भूमिका

इतिहासको एउटा कालखण्डमा फासीवाद भन्नाले हिटलरको नाजीवाद वा मुसोलिनीको फासीवादलाई बुझिन्थ्यो। त्यतिबेला फासीवादको पहिचान सैन्य बुटको आवाज, ट्याङ्कहरूको थर्काइ, ग्यास च्याम्बरको बीभत्सता र राज्यको प्रत्यक्ष दमन थियो। तर, २१ औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा आइपुग्दा फासीवादले आफ्नो रूप र रङ पूर्णतः बदलेको छ। आजको फासीवाद सधैँ बारुदको गन्ध र बन्दुकको नाल तेर्स्याएर मात्र आउँदैन। यो त ‘लोकप्रियतावाद’ (Populism), ‘डिजिटल प्रविधि’ र ‘सुन्दर शब्दहरूको भ्रम’ ओढेर हाम्रो समाज र सत्ताको संरचनामा प्रवेश गरिसकेको छ। यो ‘नयाँ अवतार’ झन् खतरनाक छ, किनकि यसले मानिसको शरीरलाई मात्र होइन, उसको मस्तिष्कको ‘सफ्टवेयर’लाई नै नियन्त्रणमा लिने सामर्थ्य राख्छ।

​१. सत्ताको मादकता र बौद्धिक वर्गको स्खलन

​कुनै पनि समाजमा सत्ता जब निरंकुश बन्न खोज्छ, उसले सबैभन्दा पहिले समाजका ‘सचेत’ भनिने बौद्धिक वर्गलाई आफ्नो प्रभावमा पार्छ। आजको समयमा सत्ताको ‘चास्नी’ मा लट्ठिएका कतिपय लेखक, कवि र बुद्धिजीवीहरू ‘चाकरी’ को नयाँ व्याकरण लेख्दै छन्। जब कलमले सत्ताको भजन गाउन थाल्छ, तब सत्य र न्यायको मृत्यु हुन्छ।

​’यद्यपि, किन्तु र परन्तु’ जस्ता शब्दजाल बुनेर राज्यका कमजोरी र अन्यायलाई न्यायोचित ठहर्‍याउने बौद्धिक कसरत नै आधुनिक फासीवादको पहिलो खुड्किलो हो। जब राष्ट्रका प्रबुद्ध भनिएका व्यक्तिहरू व्यक्तिगत लाभका लागि आफ्नो विवेक लिलाम गर्छन्, तब समाजमा त्रासको बतास चल्न सुरु हुन्छ। यो एक प्रकारको अर्ध-मूर्च्छित समय हो, जहाँ सत्य बोल्नेहरू पाखा लगाइन्छन् र सत्ताको स्तुति गाउनेहरू पुरस्कृत गरिन्छन्।

​२. पुँजीवादी व्यवस्था र भुइँमान्छेमाथिको निर्मम प्रहार

​फासीवादको सबैभन्दा ठूलो शत्रु ‘आलोचना’ र ‘सङ्गठित आवाज’ हो। आजको समयमा सत्ताले मानिसको मुख थुन्न प्रत्यक्ष जेल मात्र हाल्दैन, बरु उसले यस्तो कानुनी र सामाजिक संरचना बनाउँछ जहाँ प्रश्न गर्नु नै अपराध झैँ ठानिन्छ।

​आधुनिक फासीवाद सधैँ ‘कुलीन’ र ‘ठूला पुँजीपति’ वर्गको हितैषी हुन्छ। असमान पुँजी भण्डारण हुने विभेदकारी व्यवस्थामा देशकै नागरिकहरू ‘अनागरिक’ झैँ बाँच्न विवश छन्। आजको व्यवस्थाले गरिब र निम्न वर्गलाई केवल एउटा भोट बैंकको रूपमा मात्र हेर्छ।

​भूमिहीन र सुकुम्वासीका छाप्रा भत्काउनु र सडक किनारमा आफ्नो पसिनाको हजार रुपैयाँ लगानी गरेर जीविकोपार्जन गर्ने साना व्यापारीहरूको दैनिकी लिलाम गर्नु यसैको उपज हो। लोकतन्त्रको नाममा आएको सत्ता जब गरिबको पेट काट्न र उसको ओत खोस्न निर्दयी भएर उत्रिन्छ, तब बुझ्नुपर्छ—लोकतान्त्रिक आवरणभित्र फासीवादको भ्रूण हुर्किँदै छ। यो व्यवस्थाले तल्लो वर्गलाई घृणा गर्छ र उनीहरूको अस्तित्वलाई विकासको बाधक ठान्छ।

​३. आवाजमाथिको ‘ताल्चा’ र सङ्गठित शक्तिमाथि आक्रमण

​फासीवादको सबैभन्दा ठूलो शत्रु ‘आलोचना’ र ‘सङ्गठित आवाज’ हो। आजको समयमा सत्ताले मानिसको मुख थुन्न प्रत्यक्ष जेल मात्र हाल्दैन, बरु उसले यस्तो कानुनी र सामाजिक संरचना बनाउँछ जहाँ प्रश्न गर्नु नै अपराध झैँ ठानिन्छ।

​विद्यार्थी संगठन, ट्रेड युनियन र मजदुर हितको वकालत गर्ने संस्थाहरू आज सत्ताको सङ्गिन निसानामा छन्। लोकतन्त्रले प्रदान गरेका नागरिक अधिकारहरू बिस्तारै कुण्ठित गरिँदै छन्। जब नागरिकहरूले आफ्ना हक र हितका लागि सङ्गठित हुने र सामूहिक प्रतिरोध गर्ने अधिकार गुमाउँछन्, तब लोकतन्त्र बिस्तारै ‘कुलीनतन्त्र’ वा ‘फासीवाद’मा परिणत हुन्छ। राजनैतिक आस्था र विचारको आधारमा गरिने निषेधको राजनीति नै आधुनिक फासीवादको आधारस्तम्भ हो।

​४. प्रविधि, एल्गोरिदम र ‘मगजको नियन्त्रण’

​आधुनिक फासीवादको सबैभन्दा शक्तिशाली र अभूतपूर्व हतियार ‘टेक्नोलोजीको एल्गोरिदम’ हो। यो फासीवादको यस्तो अवतार हो जसले मानिसलाई थाहै नदिई उसको विचार र चाहनालाई नियन्त्रण गर्छ।

• ​भ्रमको मोतियाबिन्दु: सामाजिक सञ्जाल र सूचना प्रविधिलाई आज सत्ताले आफ्नो प्रोपागान्डा फैलाउने मुख्य हतियार बनाएको छ। सूचनाको बाढीमा सत्यलाई यसरी मिसाइन्छ कि आम नागरिकले सही र गलतको भिन्नता ठम्याउन सक्दैनन्। सोझा आँखाहरूमा भ्रमको मोतियाबिन्दु छरेर सत्ताले आफ्नो स्वार्थ सिद्ध गरिरहेको हुन्छ।
• ​अदृश्य डर र निगरानी: आजको डर भौतिकभन्दा बढी मनोवैज्ञानिक छ। मानिसहरूलाई ‘डिजिटल सर्भिलेन्स’ (निगरानी) मार्फत नियन्त्रण गरिँदै छ। तपाइँ के सोच्दै हुनुहुन्छ, के खोज्दै हुनुहुन्छ र तपाइँको कमजोरी के हो भन्ने कुरा सत्ताको ‘डाटा सेन्टर’लाई थाहा हुन्छ। मगजको सफ्टवेयरमै डरको नयाँ भर्सन डाउनलोड गरिदिएपछि मानिस स्वतः आत्मसमर्पण गर्न पुग्छ।

​५. लोकप्रियताको भ्रम र ‘मसिहा’ को उदय

​आजको फासीवाद ‘हिरोगिरी’ गर्दै टुप्लुक्क आइपुग्छ। समाजमा एउटा यस्तो भाष्य सिर्जना गरिन्छ जहाँ कुनै एक व्यक्तिलाई ‘मसिहा’ वा ‘मुक्तिदाता’ को रूपमा उभ्याइन्छ। जादुयी शब्दहरू, उग्र राष्ट्रवाद र उत्तेजक भाषणहरूले जनतालाई सम्मोहित पारिन्छ।

​जसरी एउटा नामी सिकारीले मृगलाई सम्मोहित पार्न मादक धुन बजाउँछ, त्यसरी नै आधुनिक शासकहरूले ‘लोकलुभावन’ नाराहरू दिएर नागरिकका मौलिक अधिकारहरू खोसिरहेका हुन्छन्। यो सम्मोहन यति शक्तिशाली हुन्छ कि नागरिकहरू आफ्नो अगाडि ठिङ्ग उभिएको दुई धारे तलवार देख्दैनन्। उनीहरू ‘बहुलट्टी समय’को मादकतामा रमाइरहेका हुन्छन्, जबकि उनीहरूको स्वतन्त्रताको घाँटी रेटिँदै हुन्छ।

​६. आर्थिक एकाधिकार र ‘क्रोनी क्यापिटलिज्म’

​आधुनिक फासीवादको जग आर्थिक एकाधिकारमा टिकेको हुन्छ। यसले बजारलाई केही सीमित आसेपासे पुँजीपतिहरूको नियन्त्रणमा सुम्पिदिन्छ। यसलाई ‘क्रोनी क्यापिटलिज्म’ पनि भनिन्छ। राज्यका नीतिहरू आम जनताको हितैषी होइन, बरु ती सीमित समूहको नाफाका लागि निर्माण गरिन्छन्।

आधुनिक फासीवादको जग आर्थिक एकाधिकारमा टिकेको हुन्छ। यसले बजारलाई केही सीमित आसेपासे पुँजीपतिहरूको नियन्त्रणमा सुम्पिदिन्छ। यसलाई ‘क्रोनी क्यापिटलिज्म’ पनि भनिन्छ। राज्यका नीतिहरू आम जनताको हितैषी होइन, बरु ती सीमित समूहको नाफाका लागि निर्माण गरिन्छन्।

​जब राज्यले सार्वजनिक संस्थानहरूलाई निजीकरणको नाममा कौडीको भाउमा बेच्छ र आधारभूत आवश्यकता (शिक्षा, स्वास्थ्य, खाद्यान्न) लाई व्यापार बनाउँछ, तब भुइँमान्छेको जीवन झन् कष्टकर बन्छ। यो आर्थिक फासीवादको यस्तो रूप हो, जहाँ गरिब झन् गरिब र धनी झन् धनी हुँदै जान्छन्, र सत्ता यही ध्रुवीकरणमा टिकिरहन्छ।

​७. सांस्कृतिक फासीवाद र घृणाको राजनीति

​आधुनिक फासीवादले सधैँ एउटा ‘दुश्मन’ को खोजी गर्छ। त्यो दुश्मन कहिले कुनै जात हुन्छ, कहिले धर्म, त कहिले कुनै राजनीतिक विचार। समाजमा घृणाको विजारोपण गरेर शासन गर्नु यसको पुरानो तर प्रभावकारी रणनीति हो।

​आफ्नो वर्ग, जात वा विचारभन्दा फरकलाई ‘दुश्मन’ ठान्ने र उनीहरूलाई समाजबाटै बहिष्कार वा उठीबास लगाउन खोज्ने प्रवृत्ति नै सांस्कृतिक फासीवाद हो। यसले समाजको सहिष्णुता र विविधतालाई ध्वस्त पार्छ। ‘कुलीन हावा’ ले समाजका उत्पीडित, निम्न वर्ग र श्रमिकहरूलाई अत्यधिक घृणा गर्छ र उनीहरूको आवाजलाई दबाउन हरसम्भव प्रयास गर्छ।

​८. नयाँ अवतार विरुद्धको प्रतिरोध

​फासीवाद जतिसुकै शक्तिशाली र आधुनिक भए पनि यो अपराजेय भने छैन। यसको विरुद्धको सबैभन्दा ठूलो हतियार ‘चेतना’ र ‘सङ्गठित प्रतिरोध’ नै हो।

फासीवाद अब केवल इतिहासको पानामा सीमित छैन। यो त हाम्रा मोबाइलका स्क्रिनमा छ, बौद्धिक समुदायको मौनतामा छ, गरिबको बस्तीमा चल्ने डोजरमा छ, र सत्ताको चाकरी गर्नेहरूको शब्दजालमा छ।

• ​विवेकको जागरण: सबैभन्दा पहिले बौद्धिक वर्ग र सचेत नागरिकहरू सत्ताको ‘चास्नी’ बाट बाहिर निस्कन आवश्यक छ। सत्यलाई सत्य र गलतलाई गलत भन्न सक्ने नैतिक साहस नै फासीवादको औषधि हो।
• ​सामूहिक आवाज: व्यक्तिगत रूपमा गरिने विरोधलाई सत्ताले सजिलै दबाउन सक्छ। त्यसैले, मजदुर, विद्यार्थी, किसान र भुइँमान्छेहरू सङ्गठित हुन जरुरी छ।
• ​प्रविधिको सही उपयोग: यदि सत्ताले प्रविधिलाई नियन्त्रणको हतियार बनाउँछ भने, नागरिकले त्यसलाई सत्य फैलाउने र सत्तालाई प्रश्न गर्ने माध्यम बनाउनुपर्छ।

​निष्कर्ष

​फासीवाद अब केवल इतिहासको पानामा सीमित छैन। यो त हाम्रा मोबाइलका स्क्रिनमा छ, बौद्धिक समुदायको मौनतामा छ, गरिबको बस्तीमा चल्ने डोजरमा छ, र सत्ताको चाकरी गर्नेहरूको शब्दजालमा छ। यो नयाँ अवतारले नागरिकलाई ‘सचेत प्रश्नकर्ता’ होइन, केवल एउटा ‘आज्ञाकारी उपभोक्ता’ र ‘अन्धभक्त’ बनाउन चाहन्छ।

​मदिरा पिएर बेहोसीमा मुस्कुराइरहेको यो समयको पछाडि खडा गरिएको दुई धारे तलवारलाई चिन्नु आजको अनिवार्य आवश्यकता हो। यदि हामीले समयमै यो ‘अट्टहास’ गरिरहेको आधुनिक फासीवादलाई चिनेनौँ र यसका विरुद्ध आफ्नो सङ्गठित आवाज बुलन्द गरेनौँ भने, हामी स्वतन्त्र नागरिक होइन, केवल एउटा निरंकुश यन्त्रको पुर्जा मात्र बन्नेछौँ।

​भ्रमको मोतियाबिन्दु हटाएर, सम्भावित खतराहरूको चाङ बोकेर उभिएको यो ‘फासीवादको नयाँ अवतार’लाई चिनौँ र समयमै प्रतिरोध गरौँ। किनकि, स्वतन्त्रता मागेर होइन, सङ्घर्ष गरेर मात्र जोगाउन सकिन्छ।