काल्पनिक गणतन्त्रदेखि वास्तविक यात्रासम्म: जनयुद्धका ती वीरगाथाहरू र अबको मिसन

लक्ष्मी तामाङ       १ हप्ता अगाडी प्रकाशित     7 No Comments

​गणतन्त्र दिवस सबैको उत्सव हो। कहिलेकाहीँ सडकका गल्लीमा भुस्याहा कुकुर भुक्दैमा शहर असुरक्षित छ भनी शंका गर्नुहुन्न। त्यो भुस्याहा कुकुरले न कर्तव्य ठानेको हुन्छ, न त उसलाई जिम्मेवारी बहन गर्ने औकात नै हुन्छ। हाम्रो गणतन्त्रको यात्रा त्यो भुस्याहा कुकुरको नियतबाट होइन, बरु ती वीर योद्धाहरूको त्यागबाट बनेको हो।

​बीस वर्षअघि, जब हाम्रो समाज सामन्ती जकडबन्दीमा थियो, हामीले एउटा सपना देख्यौँ—गणतन्त्रको। त्यो बेला धेरैका लागि गणतन्त्र केवल एक ‘काल्पनिक’ विषय थियो, जुन सम्भव हुन्छ कि हुँदैन भन्ने प्रश्नको घेराभित्र हुन्थ्यो। तर, आज बीस वर्षको अन्तरालमा त्यही काल्पनिक गणतन्त्र एउटा ‘वास्तविक र जवान’ गणतन्त्रका रूपमा हाम्रो सामु खडा छ। यो परिवर्तन कुनै जादु थिएन, न त यो कसैले उपहारमा दिएको व्यवस्था हो। यो त भीषण संघर्षमय यात्राको प्रतिफल हो।

​१. संघर्षको त्यो ‘हामी’: सालिक र मालिकहरूको कथा

​गणतन्त्रको यो यात्रामा हामी एक्लै थिएनौँ। म सम्म आइपुग्ने ‘उ’, र ‘उ’ सम्म पुग्ने ‘म’ मिलेर हामी बनेका थियौँ। हामी मध्ये कोही गणतन्त्र प्राप्तिको भीषण संघर्षमा होमियौँ, यात्रा गर्यौँ र आज हामी बनेर यात्रारत छौँ। यो यात्रामा कोही साथीहरू गणतन्त्र प्राप्तिका ‘सालिक’ बनेका छन्, जो इतिहासमा अमर भए। कतिपय हामी तिनै सालिकको सम्झना र तिनले देखाएको बाटोका ‘मालिक’ बनेका छौँ। ती दिनहरू कति बहादुरिका थिए, कति साहसी थिए ती रातहरू! त्यो क्षण कायर वा गद्दारहरूको थिएन, त्यो क्षण केवल साहस र बलिदानको थियो। त्यसैले आज इतिहास बहादुरीको भएको छ, र त्यसको रूप ‘गणतन्त्र’ बनेको छ।

​यस संघर्षमा धनी, संभ्रान्त, उच्च जाति र पुरुषहरू पनि जुटेका थिए। किनकि संभ्रान्तको महल भत्काउनु वर्ग, लिङ्ग र जातको घेरा तोड्नु थियो। सबै धनी वा पुरुष सामन्ती हुँदैनन्, त्यसैले ‘वर्गीय मुक्ति’ सम्भव भयो। म घमण्डका साथ भन्न सक्छु, इतिहासमा यस्तो आन्दोलनको चरित्र न पहिले प्रस्तुत भएको थियो, न भविष्यमा हुनेछ।

​२. चेतनाको ज्वार: स्कुलको प्रांगन नाघ्ने हतियारधारी

​जनयुद्धको त्यो समयलाई फर्केर हेर्दा आश्चर्य लाग्छ। जहाँ स्कुलको प्रांगन नटेक्नेहरूले पनि मार्क्सवादी विज्ञानको व्याख्या गरे, विश्व कम्युनिस्ट घोषणापत्रलाई सतहसम्म पुर्याएर चेतना निर्माण गरे। ढोकाको चौघेरा नाघ्नु हुन्न भन्ने मान्यतालाई चिर्दै महिलाहरूले हतियार बोकेर युद्ध मैदानमा कमान्ड गरे।

​तस्बिरमा देखिएकी ती योद्धा झैँ हजारौँ महिलाहरूले बन्दुकका नालबाट आफ्नो मुक्तिको बाटो खोजेका थिए। दलितहरू, जसलाई राज्यले संरचनागत रूपमै सेना, पुलिस वा निर्णयक तहमा पुग्नबाट वञ्चित गराएको थियो, उनीहरू आफ्नो मुक्तिको लागि बन्धन र निचताको साङ्लो चुडाल्न अग्रपंतिको सिपाही बने। उनीहरूले त्यो भन्दा अघि त्यस्तो अवसर, मौका र खतरा सामना गर्ने समय कहिल्यै पाएका थिएनन्। तर जनयुद्धले उनीहरूलाई इतिहासको निर्णायक शक्ति बनाइदियो।

​३. युद्ध मैदानका महिला कमान्डरहरू: असम्भवलाई सम्भव बनाउँदै

​जनयुद्धले महिलालाई केवल सहयात्री मात्र बनाएन, बरु उनलाई एसाल्टमा उभ्यायो। राजनैतिक, वैचारिक र सामरिक रूपमा जबर्जस्त निपुर्ण बनाएपछि उनीहरू एसाल्ट कमान्डर बन्न सफल भए। महिलाहरूको आफ्नै नेतृत्व र सहभागितामा दाङ, स्याङ्जा, सोलु, चैनपुर, बेनी, र खाराजस्ता सयौँ मोर्चाहरूमा ठूला लडाइँहरू भए। युद्धमा सहभागिता मात्र होइन, बलिदानको पनि उच्च स्थान रह्यो। घाइते, अपाङ्ग, जेल, नेल र बन्दीहरूको संख्यामा पनि महिलाहरूको त्याग उत्तिकै थियो। जसले गर्दा सेना र पुलिसमा महिला सहभागितालाई निषेध गर्ने सामन्ती संरचनाहरूमा समेत माओवादी महिला योद्धाहरूको त्याग र बलिदानको चर्चा हुन थाल्यो। सामन्ती राज्यसत्ताले त्यो चर्चाको सुनुवाइ खेप्न नसकेर हजारौँ महिलामाथि दमन, हत्या र बलात्कारको सहारा लियो, तर दमन जति बढ्यो, प्रतिरोध पनि उत्ति नै तीव्र भयो।

​यी दमनका दिनहरूमा मेरा सामु केही आदर्श पात्रहरू सधैँ बहादुरिको निशान बोकि उभिरहन्छन्:

• ​सहिद कमरेड कविता: पूर्वको उच्च तहकी महिला कमान्डर, जो बहादुरी, साहस र क्षमताकी प्रतिमूर्ति थिइन्, उनी रुम्जाटारमा सहिद भइन्।
• ​कमरेड साइली दिदी: दोलखा, रामेछाप र सिन्धुपाल्चोकमा जनता मात्र होइन, दुश्मनसम्म पनि निकै चर्चित। चतुर नेतृत्व र साहसी स्वभावकी उनी हामी सबैका लागि प्रेरणा थिइन्।
• ​कमरेड नमुना: रामेछापकी उनी यति बलवान् थिइन् कि पुरुषहरूले भन्दा बढी पुलअप गर्न सक्थिन्। उनको निडरता आज पनि अनुकरणीय छ।

​यस्ता हजारौँ महिला, दलित, जनजाति, थारु र मुस्लिम योद्धाहरूको परिणाम हो—आजको यो वास्तविक गणतन्त्र।

​४. तीन खम्बे अर्थनीतिको मिसन: अबको बाटो

​गणतन्त्र प्राप्तिका लागि बीस वर्षअघि हामीले कठिन मार्ग निर्माण गर्यौँ, तर गणतन्त्रलाई संस्थागत गर्न अब फेरि अर्को क्रान्तिको आवश्यकता छ। त्यो क्रान्ति भनेको ‘आर्थिक क्रान्ति’ हो। आज दलित, जनजाति, महिला र उत्पीडित समुदायको उपस्थिति संविधानमा मजबुत बनेको छ, तर त्यसलाई सार्थक बनाउन अब हामीले ‘तीन खम्बे अर्थनीति’ (४०% निजी, ४०% सहकारी, २०% सार्वजनिक) लाई आफ्नो मुख्य मिसन बनाउनुपर्छ।

​दलाल पुँजीवादले देशको उत्पादक शक्तिलाई थिचेको छ। जबसम्म हामीले यो ‘ठिमाह’ अर्थतन्त्रलाई भत्काएर उत्पादनमा आधारित अर्थतन्त्र खडा गर्दैनौँ, तबसम्म हाम्रो गणतन्त्र अधुरो रहनेछ। अबको आम सञ्चारको मिसन भनेको यही तीन खम्बे अर्थनीतिको पक्षमा जनमत निर्माण गर्नु हो:

• ​उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र: बिचौलिया र दलालहरूको सट्टा वास्तविक उत्पादन गर्ने किसान र उद्यमीलाई राज्यको प्राथमिकतामा राख्ने।
• ​सहकारीको सामर्थ्य: उत्पादनका साधनहरूमा आम नागरिकको पहुँच पुर्‍याउने र पुँजीको विकेन्द्रीकरण गर्ने।
• ​वैचारिक स्पष्टता: जनतालाई यो बुझाउने कि शासन प्रणाली फेरिनु मात्र पर्याप्त छैन, उत्पादनको जग बलियो हुनु आवश्यक छ।

​५. निष्कर्ष: गणतन्त्र दिवस उत्सव र जिम्मेवारी

​गणतन्त्र दिवस सबैको उत्सव हो। कहिलेकाहीँ सडकका गल्लीमा भुस्याहा कुकुर भुक्दैमा शहर असुरक्षित छ भनी शंका गर्नुहुन्न। त्यो भुस्याहा कुकुरले न कर्तव्य ठानेको हुन्छ, न त उसलाई जिम्मेवारी बहन गर्ने औकात नै हुन्छ। हाम्रो गणतन्त्रको यात्रा त्यो भुस्याहा कुकुरको नियतबाट होइन, बरु ती वीर योद्धाहरूको त्यागबाट बनेको हो।

​तसर्थ, अबको पत्रकारिता र आम सञ्चारको धर्म भनेको दलालीको पर्दाफास गर्ने, आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रको वकालत गर्ने र उत्पादनमुखी अर्थनीतिलाई राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा ल्याउने हुनुपर्छ। दलालीको अन्त्य र उत्पादक शक्तिको उदय नै अबको हाम्रो वास्तविक क्रान्ति हो। हामीले निर्माण गरेको यो गणतन्त्र तब मात्र सुरक्षित रहन्छ, जब प्रत्येक नागरिक आत्मनिर्भर हुन्छ र उसको श्रमको उचित सम्मान हुन्छ। यही नै ती सहिदहरू र वीर योद्धाहरूको सपनाप्रतिको सच्चा सम्मान हुनेछ।

लक्ष्मी तामाङ

लक्ष्मी तामाङ-सुशासन, सामाजिक न्याय र समृद्धिकाे क्षैत्रमा काम गर्ने डिजिटल पत्रिका बकपत्रमा कलम चलाउने लेखिका हुन्।