नेपाल पत्रकार महासंघका पूर्व केन्द्रीय अध्यक्ष विपुल पोखरेल ज्यूद्वारा लिखित ‘संकल्पन’ पुस्तक अध्ययन पश्चात् एक पाठकिय अनुभूति तथा बिचार टिप्पणी राख्ने कोशिस गर्दै छु । आजको सूचना–प्रविधिको युगमा कुनै व्यक्तिलाई चिन्न प्रत्यक्ष भेटघाट अनिवार्य छैन; उसका सार्वजनिक अभिव्यक्ति—लेख, विचार वा टिप्पणीबाटै उसको निजात्मक जिन्दगीका सबाल बाहेक लगभग उसलाई बुझ्न सकिन्छ । यस अर्थमा, लेखक पोखरेलका अखबारमा प्रकाशित विचार स्तम्भहरूबाट नै उनको सोचसँग परिचित हुँदै आएको एक गम्भीर स्रोता तथा पाठकको रूपमा यो कृति झनै अर्थपूर्ण लाग्यो

‘संकल्पन’ मूलतः विभिन्न समय सन्दर्भमा लेखिएका विचारहरूको संगालो हो, जसले लोकतन्त्र, मिडिया, राजनीति र समाजका बहुआयामिक प्रश्नहरूलाई समेट्छ। २१८ पृष्ठको यस पुस्तकमा विशेषतः नेपालको राजनीतिक उतारचढाव, मिडिया ,लोकतान्त्रिक आन्दोलन, संविधान निर्माण प्रक्रिया र समकालीन चुनौतीहरूबारे लेखकले गहिरो विश्लेषण प्रस्तुत गरेका छन्।

पुस्तकले २००७ सालको जनआन्दोलनदेखि ०४६ र ०६२/६३ का ऐतिहासिक आन्दोलनसम्मको यात्रालाई स्मरण गर्दै नागरिकले लोकतन्त्र स्थापनाका लागि चुकाएको मूल्यलाई उजागर गर्छ। पटक–पटक आन्दोलन, दमन, जेल, यातना र बलिदानको इतिहासले लोकतन्त्र सहज प्राप्त नभएको सन्देश दिन्छ। तर यति ठूलो संघर्षपछि पनि राजनीतिक नेतृत्वमा देखिएको सैद्धान्तिक ,राजनैतिक एबं दार्शनिक सुझमा भएको  विचलन, मूल्यह्रास र जनविश्वासको संकटप्रति लेखक गम्भीर चिन्ता व्यक्त गर्छन्।

विशेषगरी राजनीतिक दलहरूको आन्तरिक लोकतन्त्र, नेतृत्वको पुनरावृत्ति, महँगो चुनावी प्रणाली, युवा आवाजको अवमूल्यन र सिद्धान्तहीन अभ्यासप्रति उठाइएका प्रश्नहरू अत्यन्त सान्दर्भिक छन्। किन सक्षम, इमानदार र वैचारिक रूपमा स्पष्ट व्यक्तिहरू पाखा पारिन्छन्? किन राजनैतिक नेतृत्व आधारभूत तहका जनताको सुखदुःखमा सहभागी हुनबाट टाढिँदैछ? किन नीति हरुको मूल नीति राजनीतिले समाजलाई सहि दिशा निर्देश गर्न सकिरहेको छैन ?किन दिनानुदिन दर्शन ,बिचार,सिद्धान्त,आदर्श ,मूल्य,निष्ठा नीति, थिती र विधि स्खलित एबं ह्रास हुंदो छ ?यस्ता प्रश्नहरूले पाठकलाई गम्भीर चिन्तन तर्फ डोर्याउंछन ।

त्यस्तै, पुस्तकमा पछिल्लो समय देखिएका सामाजिक–राजनीतिक असन्तुष्टि, जेनजि अथार्त नव युवा पुस्ताको विद्रोह र त्यसलाई हिंसात्मक मोडतर्फ धकेल्ने प्रवृत्तिको समेत विश्लेषण गरिएको छ। आन्दोलनका नाममा भएका तोडफोड, आगजनी र अराजक गतिविधिहरूको पृष्ठभूमि, उद्देश्य र त्यसमा संलग्न शक्ति केन्द्रहरूप्रति लेखकले उठाएका प्रश्नहरू गम्भीर र मननिय छन्। राज्य संयन्त्र, सुरक्षा निकाय र राजनीतिक नेतृत्वको भूमिकामाथि गरिएको समीक्षा पनि उत्तिकै विचारणीय छ।

पुस्तकको अर्को महत्वपूर्ण पाटो भनेको मिडिया र पत्रकारितामाथिको विमर्श हो। पत्रकारिताको विश्वसनीयतामा संकट, सामाजिक सञ्जालको प्रभाव, पछिल्लो समय युटुव लगाएतका माध्यम मार्फत अपुष्ट सूचनाको प्रसार र सनसनीपूर्ण सामग्री उत्पादन गर्ने प्रवृत्तिले समाजमा सिर्जना गरेको कोलाहलमय वातावरण र  दिग्भ्रमप्रति लेखक चिन्तित छन्। पत्रकारिताको सन्दर्भमा छापा र डिजिटल माध्यमका सिमा,चुनौती, पत्रकारिताको आचारसंहिता, पेशागत मर्यादा र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई पुनर्स्थापित गर्न आवश्यक सुधारका उपायहरू पनि सुझाइएका छन्।

विशेषतः श्रमजीवी पत्रकारको अवस्था, पारिश्रमिक, सुरक्षा र पेशागत भविष्यबारे उठाइएका सवालहरू अत्यन्त संवेदनशील छन्। पत्रकारिता क्षेत्रभित्रै आचार संहिता पालनामा कडाइ र आत्मशुद्धि आवश्यक रहेको निष्कर्ष पुस्तकले स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

यसका साथै पुस्तकमा  दार्शनिक अरस्तु, प्लेटो, महात्मा गान्धी र बी.पी. कोइरालाका विचारहरूको सान्दर्भिकता उल्लेख गर्दै लोकतान्त्रिक मूल्य र आदर्शको चर्चा गरिएको छ।

विशेषगरी बी.पी. कोइरालाको राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति आज पनि किन सान्दर्भिक छ भन्ने प्रश्नले पाठकलाई गम्भीर सोचतर्फ उन्मुख गराउँछ।

समग्रमा, ‘संकल्पन’ केवल विचारहरूको संग्रह मात्र नभई वर्तमान राजनीतिक, सामाजिक र मिडिया परिदृश्यको गहिरो विश्लेषण र आत्मसमिक्षा हो। यसले नयाँ पुस्तालाई सूचना–प्रविधिको ज्ञानसँगै पुरानो पुस्ताको अनुभव र योगदानको सम्मान गर्दै सन्तुलित दृष्टिकोण अपनाउन प्रेरित गर्छ।

आजको निराशा, नकारात्मक मनोबिज्ञान,असन्तोष र अराजकताबीच सकारात्मक सोच, सन्तुलित र विवेकपूर्ण बहस अनि जिम्मेवार नागरिक चेतनाको खाँचो औंल्याउँदै पुस्तकले मार्गदर्शन गर्ने काम समेत गर्छ।

  अत: संकल्पन’ बिगतका राजनीतिक उतारचढावको दस्तावेज मात्र होईन बर्तमान समयको चेतना बुझ्ने ऐना पनि हो। विशेषतः पत्रकारिता र सार्वजनिक जीवनमा संलग्नहरूका लागि यो कृति एक उपयोगी “गाइड” सावित हुनसक्नेमा कुनै शंका छैन ।

यसरी  सामाजिक सरोकारका मुद्दा उपर बिमर्श र अन्तरक्रियामा सहभागी हुन उत्प्रेरित गर्ने बौद्धिक खजानायुक्त यति गुनिलो पुस्तक हामी पाठक माझ ल्याएकोमा लेखकको यो मिहिनेत र जांगरलाई सम्मान गर्दै हार्दिक बधाई तथा शुभकामना दिन चाहान्छु ।

जम्मामा  ‘संकल्पन’ पुस्तक पठनीय मात्र नभई संग्रहणीय पनि यसै छ। धन्यवाद ।