नेपालको आधुनिक इतिहासमा पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ केवल एउटा राजनीतिक नाम मात्र नभएर एउटा सम्पूर्ण युग, विचार र रूपान्तरणको महाअभियान हो। झन्डै अढाई सय वर्ष पुरानो एकात्मक, केन्द्रीकृत र सामन्ती राजतन्त्रलाई जरैदेखि उखेलेर मुलुकमा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापना गर्ने मुख्य श्रेय प्रचण्डलाई नै जान्छ।

इतिहासको एउटा कालखण्डमा जनतालाई सार्वभौम बनाउन र उत्पीडित वर्गको आवाजलाई राज्यको नीति-निर्माण तहसम्म पुर्‍याउन उनले खेलेको भूमिका अतुलनीय भएकाले उनी समकालीन राजनीतिका ‘युगनायक’ र नेताहरूका पनि नेता हुन्।

तत्कालीन समयमा संसद्वादी दलहरू स्वायत्त वा संवैधानिक राजतन्त्रको परिधिभित्र घुमिरहेका बेला प्रचण्डले ‘संविधान सभा र गणतन्त्र’ को एजेण्डालाई राष्ट्रिय राजनीतिको मुख्य कार्यसूची बनाए र अन्ततः २०६५ साल जेठ १५ गते नेपाललाई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गराउन सफल भए, जुन उनको राजनीतिक यात्राको सबैभन्दा ठूलो विजय थियो।

प्रचण्डको नेतृत्वमा भएको ऐतिहासिक ‘जनयुद्ध’ र त्यसपछिको शान्तिपूर्ण अवतरणले नेपालको शासकीय स्वरूपलाई पूर्ण रूपमा बदलिदियो। नेपालमा राजतन्त्रको अन्त्य र गणतन्त्रको स्थापना हुनुमा उनको दृढ अडान र रणनीतिक दूरदर्शिता मुख्य कारक रह्यो।

तत्कालीन समयमा संसद्वादी दलहरू स्वायत्त वा संवैधानिक राजतन्त्रको परिधिभित्र घुमिरहेका बेला प्रचण्डले ‘संविधान सभा र गणतन्त्र’ को एजेण्डालाई राष्ट्रिय राजनीतिको मुख्य कार्यसूची बनाए र अन्ततः २०६५ साल जेठ १५ गते नेपाललाई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गराउन सफल भए, जुन उनको राजनीतिक यात्राको सबैभन्दा ठूलो विजय थियो।

यसका साथै, उनले नेतृत्व गरेको आन्दोलनले नेपाली समाजमा शताब्दीऔँदेखि किनारामा पारिएका वर्गलाई राज्यको मूलधारमा ल्याउने काम गर्‍यो। राज्यका हरेक अंग र संसद्मा कम्तीमा ३३ प्रतिशत महिला सहभागिताको ग्यारेन्टी हुनुका साथै दलित, आदिवासी जनजाति, मधेशी, थारू, मुस्लिम र पिछडिएको क्षेत्रलाई संविधानमै व्यवस्था गरेर समानुपातिक समावेशी प्रतिनिधित्वको अधिकार दिलाइयो।

आज राष्ट्रपति, सभामुख वा राज्यका शीर्ष तहमा महिला र उत्पीडित समुदायको पहुँच पुग्नु यसैको प्रतिफल हो। केन्द्रीकृत राज्यसत्ताको अन्त्य गर्दै देशलाई ७ प्रदेश र ७५३ स्थानीय तहमा विभाजन गरी ‘सिंहदरबारको अधिकार गाउँ-गाउँमा’ पुर्‍याउने संघीयताको नेतृत्व पनि प्रचण्डले नै गरे, जसका कारण स्थानीय स्तरमै विकास, बजेट र न्यायको ढोका खुल्यो।

हतियारको जगमा उठेको विद्रोहलाई शान्तिपूर्ण र लोकतान्त्रिक मार्गमा अवतरण गराउनु प्रचण्डको असाधारण राजनीतिक क्षमताको अर्को बलियो उदाहरण हो। तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइराला र माओवादी अध्यक्ष प्रचण्डबीच २०६३ सालमा भएको ऐतिहासिक विस्तृत शान्ति सम्झौताले मुलुकमा १० वर्षे सशस्त्र द्वन्द्वको अन्त्य गरी शान्तिको नयाँ युग सुरु गर्‍यो।

जनमुक्ति सेना (PLA) लाई नेपाली सेनामा सफलतापूर्वक समायोजन गर्नु र हतियारको व्यवस्थापन गर्नु विश्वकै शान्ति प्रक्रियाको इतिहासमा एक उदाहरणीय र जटिल कार्य थियो, जसलाई उनले कुशलतापूर्वक सम्पन्न गरे। दुई-दुई पटक संविधान सभाको निर्वाचन गराउनु र २०७२ सालमा जनताका प्रतिनिधिमार्फत नयाँ संविधान जारी गर्नका लागि सबै दलहरूबीच सहमति जुटाउनुमा उनको सहजकर्ताको भूमिका निर्णायक देखियो।

राजनीतिक रूपान्तरणबाहेक प्रचण्डले विभिन्न कालखण्डमा तीन पटक देशको प्रधानमन्त्रीका रूपमा कार्यकारी नेतृत्व सम्हाल्दा मुलुकको आर्थिक र भौतिक पूर्वाधारमा दीर्घकालीन असर पार्ने कामहरू गरे।

नेपाललाई १८ घण्टासम्मको कहालीलाग्दो लोडसेडिङबाट मुक्त गर्न कुलमान घिसिङलाई नेपाल विद्युत प्राधिकरणको नेतृत्वमा ल्याउने र उनलाई पूर्ण राजनीतिक संरक्षण दिने काम प्रचण्डले नै गरेका थिए, जसले नेपालको उद्योग, व्यवसाय र जनजीवनमा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्यायो।

मध्यपहाडी (पुष्पलाल) लोकमार्गको अवधारणा र निर्माण कार्यलाई तीव्रता दिने काम उनको पहिलो प्रधानमन्त्रीकालमा भएको थियो भने काठमाडौँ-तराई फास्ट ट्र्याक र खोटाङको हलेसी सडक जस्ता रणनीतिक पूर्वाधारहरू उनकै पालामा अघि बढे। उनको दोस्रो प्रधानमन्त्रीकाल (२०७३/७४) मा नेपालले झन्डै ७.४ प्रतिशतको ऐतिहासिक आर्थिक वृद्धिदर हासिल गरेको थियो, जुन दशककै उच्च मानिन्छ।

साथै, उनको सरकारले गरिब, भूमिहीन र किसानहरूको ऋण मिनाहा गर्ने, सहुलियत कर्जा दिने र सामाजिक सुरक्षा भत्ताको दायरा बढाउने काममा विशेष जोड दियो।

आफ्नो तेस्रो प्रधानमन्त्रीकाल (२०७९-२०८१) मा प्रचण्डले सुशासनलाई सरकारको मुख्य प्राथमिकता बनाउँदै वर्षौँदेखि जरा गाडेर बसेका ठूला-ठूला भ्रष्टाचार र बेथितिका फाइलहरू खोलेर राज्य संयन्त्रमा नयाँ तरंग पैदा गरे। देशकै उच्चपदस्थ नेता र कर्मचारीहरू संलग्न रहेको नक्कली भुटानी शरणार्थी प्रकरणको निष्पक्ष छानबिन गरी दोषीलाई जेल चलान गरियो भने सरकारी जग्गा हडप्ने भूमाफिया र राजनीतिक दलका ठूला नेताहरूलाई ललिता निवास जग्गा काण्डमार्फत कानुनी दायरामा ल्याइयो।

संगठित सुन तस्करीको जालो तोड्न उच्चस्तरीय आयोग गठन गर्नुका साथै गाउँ-गाउँमा गरिब किसानलाई कंगाल बनाउने मिटरब्याजी (सामन्ती ऋण प्रथा) विरुद्ध कडा कानुन बनाएर हजारौँ पीडितलाई न्याय दिलाउने काम उनको सरकारले गर्‍यो। कूटनीतिक क्षेत्रमा पनि प्रधानमन्त्रीका रूपमा प्रचण्डले नेपालको असंलग्न परराष्ट्र नीतिलाई सुदृढ बनाउँदै छिमेकी मुलुकहरू भारत र चीनसँगको सम्बन्धलाई सन्तुलित र सुमधुर बनाए।

संयुक्त राष्ट्र संघको महासभामा नेपालको तर्फबाट जलवायु परिवर्तनका असर र अल्पविकसित देशहरूको अधिकारबारे उनले राखेको स्पष्ट र सशक्त भनाइले नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय साख बढाएको थियो।

इतिहासको मूल्यांकन व्यक्तिले गरेको परिवर्तनको गहिराइबाट हुन्छ। पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ नेपाली राजनीतिका त्यस्ता गतिशील र जीवन्त नेता हुन्, जसले विचार र क्रान्तिको बलमा मुलुकको भूगोल, राजनीति र समाजको बनोट नै बदलिदिए।

हिजो बन्दुक बोकेर विद्रोहको नेतृत्व गर्ने कमाण्डर, आज शान्ति र लोकतन्त्रको रक्षा गर्ने परिपक्व राजनेता बनेका छन्। उनले देशलाई दिएको गणतन्त्र, संघीयता, समावेशिता र सुशासनको मार्गचित्र नै आजको आधुनिक नेपालको वास्तविक जग हो।

नयाँ पुस्ताका राजनीतिक उम्मेदवार वा नेतृत्वकर्ता (बालेनहरू) ले आज जुन लोकतान्त्रिक, समावेशी र सङ्घीय थलोमा उभिएर आफ्नो नेतृत्व प्रदर्शन गर्ने अवसर पाएका छन्, त्यो प्रणालीको जग यिनै युगनायकको बलिदानीपूर्ण सङ्घर्ष र एजेन्डाले तयार पारेको हो।

त्यसैले, इतिहासमा प्रचण्डको योगदान सधैँ स्वर्ण अक्षरले लेखिनेछ र उनी युगौँसम्म ‘युगनायक’ का रूपमा स्मरण गरिनेछन्।