आज ०८३ जेठ ०३ गते नेकपा एमालेका तत्कालीन महासचिव मदन भण्डारी र संगठन बिभाग प्रमुख जीवराज आश्रितको ०५० जेठ ०३ गते चितवनको दासढुंगामा रहस्यमय र शंकास्पद सडक दुर्घटनामा परि दु:खद निधन भएको स्मरणमा ३३ औ स्मृति दिबसको अवसरमा स्मृतिशेष श्रद्धय नेताहरू प्रति उच्च सम्मानभाव सहित भावपूर्ण श्रद्धासुमन र असिम स्मरण ।

दिबंगत नेता द्वय मदन भण्डारी र –जीवराज आस्रितको मृत्यु हुन पुगेको ३३ औ बर्ष पुगेको स्मरणमा आज नेकपा एमालेले स्मृति दिबसको कार्यक्रम राखी उहाँहरुलाइ सम्झिने र योगदानको चर्चा गर्ने गरेको छ ।

कुनै पनि ब्यक्तिको स्मृति दिबस मनाउनुको अर्थ हुन्छ। उसले बांचुन्जेल समाज,देश र स्वयं ब्यक्तिगत जीवन व्यबहारमा के कस्ता सत्कर्म गर्यो ? उसलाई किन सम्झिने? र उसका बिचारलाई किन पछ्याउने ?उसका बिचारको किन अनुशरण गर्ने ?र के सिक्ने भन्नेनै हुन्छ ।

स्मृतिशेष नेता द्वय मदन भण्डारी र जीवराज आश्रित नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनका सामान्य नेता मात्र थिएनन्; उनीहरू नेपाली वाम आन्दोलनलाई भूमिगत कठोरताबाट खुला जनराजनीतिमा रूपान्तरण गर्ने वैचारिक अभियन्ता थिए।

तत्कालीन माले, कोके हुँदै एमाले निर्माणको प्रक्रियामा उनीहरूले तीनवटा ऐतिहासिक काम गरेः

कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई जनतासँग जोड्ने,

संगठनलाई वर्गीय नाराबाट सामाजिक यथार्थमा रूपान्तरण गर्ने,

र मार्क्सवादी चिन्तनलाई नेपाली समाजको धरातलमा पुनर्व्याख्या गर्ने।

त्यो समय विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलन गम्भीर संकटमा थियो। सोभियत संघ विघटनको संघारमा थियो। पूर्वी युरोपका कम्युनिस्ट शासन ढलिरहेका थिए। संसारभर “कम्युनिज्म समाप्त भयो”बिचारधाराको अन्त्य भन्ने भाष्य बलियो बन्दै थियो।

यस्तो बेला मदन भण्डारीले एउटा साहसी प्रश्न उठाएः

“यदि जनता छैनन् भने क्रान्ति कसका लागि ?”

त्यही प्रश्नबाट “जनताको बहुदलीय जनवाद” (जबज) को अवधारणा जन्मियो।

२. जनताको बहुदलीय जनवाद :

रणनीतिक लचकता कि वैचारिक पुनर्जन्म ?

जबजको सार केवल बहुदलीय प्रतिस्पर्धा स्वीकार गर्नु थिएन। यसको गहिरो अर्थ थियोः

जनमतको सर्वोच्चता,

लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धा,

अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता,

आवधिक निर्वाचन,

मानवअधिकार,

संबैधानिक सर्बोच्चता

शक्ति पृथकिकरण

बहुमतको सरकार र अल्पमतको विपक्ष

कानुनको शासन

र समाजवादतर्फ शान्तिपूर्ण संक्रमणको सम्भावना इत्यादि ।

यसले नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई शास्त्रीय मार्क्सवादी कम्युनिस्ट सोचको बन्दूकको रोमाञ्चबाट मतपत्रको वैधानिक यात्रातर्फ मोड्यो।

त्यो समय यो अवधारणा धेरैका लागि “संशोधनवाद” थियो। तर आज फर्केर हेर्दा, यही विचारले एमालेलाई राष्ट्रिय राजनीतिको मूलधारमा स्थापित गर्‍यो।शास्त्रीय मार्क्सवादी सोचमा पैरवी गर्ने पार्टीहरु पनि ढिलोचांडो एमालेले पछ्यास्को बाटोको अनुशरण गर्न बाध्य भए । हिजो एमालेले बहुदलीय प्रतिस्पर्धाको बाटो अंगाल्दा उसको नेतृत्व र नितिलाई गाली र आलोचनात्मक टिप्पणी गर्नेहरु पनि आज त्यही गोरेटो बाटो हिड्नु परेको छ,यस हिसाबले पनि मदन र जीबराज आस्रितले परिकल्पना गरेको सैधान्तिकि र बैचारिकि सुझको परिपक्वता र जीत भएकोमा एमाले नेतृत्वले गर्व गर्नुपर्छ ।

मदन भण्डारीको विशेषता के थियो भने—

उहाँ मार्क्सवादी हुनुहुन्थ्यो, तर कट्टर होइन।

लोकतन्त्रवादी हुनुहुन्थ्यो, तर अवसरवादी होइन।

राष्ट्रियता पक्षधर हुनुहुन्थ्यो, तर संकीर्ण राष्ट्रवादी होइन।त्यसैगरि

जीवराज आश्रित संगठनका त्यस्ता कुशल अभियन्ता थिए, जसले मदनले अगाडि सारेको विचारको दृढ समर्थक र पैरवी गर्दै गाउँ–गाउँ पुर्‍याउने र संगठन बिस्तारको संरचना निर्माण गरे।

३. आजको एमाले :

विचारको विस्तार कि विचारबाट विचलन ?

आज प्रश्न उठिरहेको छ—

के एमाले अझै विचारले चलिरहेको पार्टी हो, कि केवल सत्ता व्यवस्थापनको संरचना ?

यही ठाउँमा आत्मसमीक्षा आवश्यक छ।

आज एमालेको मुख्य संकट संगठनात्मक भन्दा बढी वैचारिक देखिन्छ।

कारणहरू धेरै छन्—

(क) विचारभन्दा व्यक्तिकेन्द्रित राजनीति

जब पार्टी विचारभन्दा नेतृत्वको वरिपरि घुम्न थाल्छ, तब संगठन कमजोर हुन्छ।

मदन भण्डारीले “व्यक्ति होइन, विचार प्रधान हुनुपर्छ” भन्नुभएको थियो।

आज त्यो उल्टो देखिने खतरा बढेको छ।

(ख) जनतासँग भावनात्मक दूरी

एमालेको शक्ति मध्यमवर्ग, श्रमिक, किसान, युवा र राष्ट्रवादी चेतनामा थियो।

तर आज युवामा वैचारिक आकर्षण घटेको छ।

पार्टी राज्यसत्तासँग नजिकियो, तर जनजीवनसँग टाढियो भन्ने आलोचना बढेको छ।

(ग) जबजको सिर्जनात्मक विकास रोकियो

जबजलाई “जीवित दर्शन” का रूपमा विकास गर्नुपर्ने थियो।

तर धेरै हदसम्म यो केवल दस्तावेजी उद्धरणमा सीमित भयो।

आजको डिजिटल अर्थतन्त्र, बेरोजगारी, वैदेशिक पलायन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जलवायु संकट, सामाजिक असमानता—यी नयाँ प्रश्नमा एमालेले नयाँ वैचारिक भाषा दिन सकेको छैन।

४. हालको चुनावी क्षति : केवल गठबन्धनको असर होइन

हालै एमालेले भोगेको चुनावी क्षति केवल प्रतिकूल समीकरणको परिणाम मात्र होइन।

त्यसभित्र केही गम्भीर संकेत छन्—

-जनताको अपेक्षा र पार्टीको व्यवहारबीच दूरी,

-युवापुस्ताको असन्तोष,

स्थानीय नेतृत्वको कमजोर पुनरुत्पादन,

-वैचारिक प्रशिक्षणको अभाव

र “संगठन छ, तर ऊर्जावान आन्दोलन छैन” भन्ने अवस्था।

राजनीतिमा केवल संगठन भएर पुग्दैन; आशा पनि दिनुपर्छ।

आज जनताले प्रश्न गरिरहेका छन्—

“कम्युनिस्ट पार्टी सत्तामा जाँदा हाम्रो जीवनमा के बदलियो ?”

यदि यो प्रश्नको विश्वसनीय उत्तर दिन सकिएन भने, संगठन ठूलो भएर पनि जनविश्वास घट्न सक्छ।

५. अबको बाटो :

कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई कसरी चुस्त बनाउने ?

(१) विचारको पुनर्जागरण

कम्युनिस्ट आन्दोलनले फेरि अध्ययन संस्कृति फर्काउनुपर्छ।

मार्क्स, लेनिन, माओ पढ्नु मात्र होइन; नेपालका नयाँ सामाजिक यथार्थ बुझ्नुपर्छ।

(२) युवालाई केवल कार्यकर्ता होइन, नीति–निर्माता बनाउने

आजको युवा भाषण होइन, सहभागिता खोज्छ।

उसे डिजिटल लोकतन्त्र, रोजगारी, उद्यम, नवप्रवर्तन र सामाजिक न्यायको नयाँ भाष्य चाहिएको छ।

(३) संगठनलाई जनतामुखी बनाउने

पार्टी कार्यालयभन्दा जनताको घरमा उपस्थिति बलियो हुनुपर्छ।

संकटमा जनता पार्टी खोजून्, चुनावमा मात्र होइन।

(४) नैतिक राजनीतिमा फर्किने

मदन भण्डारीको लोकप्रियताको मुख्य कारण बौद्धिकता मात्र थिएन; नैतिक विश्वसनीयता थियो।

आज कम्युनिस्ट आन्दोलनको ठूलो चुनौती नै नैतिक विश्वसनीयताको ह्रास हो।

(५) जबजको समकालीन पुनर्व्याख्या

आज “जनताको बहुदलीय जनवाद” लाई

सामाजिक न्याय,

समावेशिता,

सुशासन,

डिजिटल अर्थतन्त्र,

पर्यावरणीय न्याय

र

उत्पादनमुखी राष्ट्रिय अर्थनीति

सँग जोडेर पुनर्परिभाषित गर्नुपर्छ।

अन्त्यमा

“मदन भण्डारी र जीवराज आश्रितको स्मरण केवल फोटोमा माल्यार्पण गर्नु होइन; उहाँहरूले उठाउनुभएका प्रश्नसँग पुनः संवाद गर्नु हो।

कम्युनिस्ट आन्दोलन तबसम्म जीवित रहन्छ, जबसम्म त्यो जनताको पीडा, आशा र भविष्यसँग जोडिएको हुन्छ।

विचार जड भयो भने संगठन बाँच्छ, तर आन्दोलन मर्छ।

त्यसैले आज आवश्यकता केवल एमाले बचाउने होइन; जनविश्वास पुनर्जीवित गर्ने हो।

मदन–जीवराजप्रति सच्चा श्रद्धाञ्जली भनेकै विचारलाई समयअनुसार पुनर्जीवित गर्दै जनताको पक्षमा उभिन सक्ने साहस हो।”